Kayapınar ilçesi Fabrika Mahallesi’nde eski Gümrük Müdürlüğü binasının arkasında yer alan boş arazideki yıkıntıların arasında, Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından yer altından dumanlar yükselmeye başladı. Duman 18 gündür çıkmaya devam edince, çevredekiler durumu Dicle Üniversitesi Maden Mühendisliği Bölümü Genel Jeoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Orhan Kavak’a bildirdi. Bölgeye giden Prof. Dr. Kavak, incelemek üzere dumanın çıktığı yerden numune aldı.

“İLK VERİLERE GÖRE, ATEŞ YAKMASI SONUCU OLUŞMUŞ”

Prof. Dr. Kavak, yaptığı ilk incelemede dumanın depremlerden kaynaklı olmadığın belirterek şunları söyledi: “Vatandaşlar bu dumanın 6 Şubat depreminden itibaren yayıldığını iddia etti. Biz de buraya gelip ‘Dumanın nedeni nedir, bu gaz çıkışına benzer kokunun nedeni nedir?’ diye araştırma içine girdik. Bunun depremden kaynaklı değil de, bu bölgeye gelen bir depremzede veya başka birilerin gelip ateş yakması sonucu oluştuğunu ilk ön verilere göre kanaat getirdik.

“NUMUNELERİ AYRICA ARAŞTIRACAĞIZ”

Bunun nedeni de şudur; Bazalt yığının alt tarafında bulunan eski atıklarımız var. Bunlar cam elyaf kökenli veya asbest kökenli de olabilir. Buralardan numuneler aldık. Bu numuneleri ayrıca araştıracağız. Bunların ateş yakma sonucunda basit bir kıvılcım almasından dolayı yanarak bu dumanları çıkarttığını ön verilere göre kanaat getirdik.

“İNSAN SAĞLIĞI AÇISINDAN ZARARLI BİR GAZ İÇERMEKTE”

Bu dumanların, insan vücuduna zarar veren kokulu duman çıkarıp yaydığı için bir an önce bertaraf edilmesi gerektiğini düşünüyoruz. Dolayısıyla bu temelin dibinde ne kadar katı atığın olup olmadığının tespit edilip bir an önce imha edilmesi lazım. Bu içten yanmanın bitmesi de bulunan katı atığın miktarına göre değişecektir. Eğer katı atığın kapladığı yer fazla ise dumanın yayılması da daha fazla sürecek. İnsan sağlığı açısından zararlı bir gaz içermektedir. Atıklar kimyasal maddeler içermektedir.”

Kahramanmaraş’ın Pazarcık ve Elbistan ilçeleri merkezli 7.7 ve 7.6 büyüklüğündeki depremlerden etkilenen iller arasından yer alan Diyarbakır’da 1’i boş 7 bina yıkıldı. Yıkılan binalarda 414 kişi hayatını kaybederken, 912 kişi de yaralandı. Binaların yıkımı ile ilgili soruşturmaların devam ettiği kentte, gözaltına alınan 39 kişiden 15’i ‘olası kasıtla öldürmek’ suçundan tutuklanarak cezaevine gönderildi. 22’si adli kontrolle olmak üzere diğer şüpheliler serbest bırakıldı.

“BİNAYI SADECE UYGUN TEKNİKLERLE YAPMAKLA DA BİTMİYOR”

Diyarbakır’da yıkılan binalarla ilgili değerlendirmelerde bulunan Dicle Üniversitesi Maden Mühendisliği Bölümü Genel Jeoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Orhan Kavak, “Genel olarak Diyarbakır bölgesine baktığımız zaman, aşağısındaki çakıllı, kumlu, killi zemin haricinde bazalt platosundan oluşmaktadır. Bu bölgelerde oluşan zeminlerde yapılan binalar eğer uygun teknikte yapılmış olsaydı, bina kalitesi de uygun olsaydı, hiçbirinin yıkılma riski olmazdı. Şunu da belirtmeden geçmemek lazım, kötü zeminde ve su sorunu olan yerlerde fore kazık çakılarak zemin iyileştirilmesi yaparak, depreme dayanıklı binalar yapılabilir. Binayı sadece uygun tekniklerle yapmakla da bitmiyor. Üstüne, binayı mutlak suretle korumamız lazım. Hiçbir şekilde binanın statiğini bozmamamız lazım. Binanın statiğini yani dengesini, binanın altındaki kolonları geniş bir alan yaratmak için uygunsuz bir şekilde kesersek, binayı topal ördeğe çevirmiş oluruz. Bir sarsıntıda o bina yıkılmak zorunda kalacaktır” diye konuştu.

“GALERİA’NIN ÇEVRESİNDE KURU BİR DERENİN OLDUĞU VERİSİ VAR”

Yıkılan Galeria Sitesi’nin yapımından önce, kuru bir derenin varlığının olduğunu belirten Prof. Dr. Kavak, yer altı sularının da bina temeline zarar verebildiğini ifade ederek, ‘Yaptığımız zemin de önemli, özellikle Galeria sitesi ve çevresinde, kolon kesilme iddiasının yanı sıra yer altı su sorunu vardı. Bunlar tabi ön veriler. Önümüzdeki süreçte daha detaylı araştırmalar yapılacaktır. Bu bölgede, Galeria Sitesi yapılmadan önce kuru bir derenin varlığından bahsediliyor. Veriler de o ışıkta. Hatta eski Diyarbakır Müzesi’nin yıkılma sebeplerinden bir tanesi de yer altı suyunun bodrum katında birikmesinden kaynaklandığı ve binayı çok yıprattığı, temelini zayıflattığı yönündedir. Kötü zeminde zemin iyileştirmesi yaparak, bina yapılabilir. Ayrıca yer altı suyu varsa, olasılık dahi varsa bina temelinden o suyu uzaklaştırmamız lazım. Binanın temelinin çürüme riskini bu şekilde ortadan kaldırabiliriz. Dünyada örnekleri yok olmuş, bina dışında çıkma balkonlarımız var. Biz bu balkonların etrafını çeviriyoruz ve yük bindiriyoruz. Kimisi buzdolabı, kimisi benzeri şeyler koyuyor. Bu nedenle yük binerek, binanın statiğini, dengesini bozuyor. Mimari açıdan kolon keserek yapıda genişletmeler yapılıyor. Bunlara dikkat etmemiz lazım. Binanın etrafındaki değişimler, yeni bina yapılırken mevcut binanın temelinden daha derin olması, otopark yapılması gibi etkenler, binayı dengesizleştirir. Bu da yıkılma riskine neden olur. Diyarbakır’daki temel nedenler bu şekildedir. Ancak malzemeler de önemli. Araştırmalarla daha iyi sonuçlar çıkacaktır. Bu bölgede deniz yok, deniz kumu kullanma şansı yok. Ancak derelerimizden, özellikle Dicle Nehri’nden alınan çakıllar, beton karışımında kullanılırsa, yıkamıyoruz. Yıkamadığımız zaman oradaki killer, ister istemez betonun zayıflaşmasına, mukavemetin düşmesine neden olur. Bu da bir etkendir. Detaylı araştırmaların yapılmasıyla kamuoyuyla paylaşılacaktır. Biz binaları güvenli ve yerleşme uygun alanlar yapmalıyız ifadelerini kullandı.

“BİRİNCİ PARAMETRE KOLON KESME OLABİLİR”

Galeria Sitesi’nin yıkılmasında birçok faktörün olduğunu belirten Prof. Dr. Kavak, şöyle konuştu; “Afetler insanı öldürmez. İnsanı öldüren tamamen kötü bir binadır. Bunu da yapan, mimarlar ve mühendislerdir. Şahsi fikrimce, iyi bir mimar ve mühendis, kötü zeminde de kaliteli, deprem veya afetlere uygun bina yapan kişi demektir. Bu da insan kalitesiyle oluşuyor. Galeria Sitesi’nde çok faktörler var, birinci parametre kolon kesme olabilir. İkinci parametre, yer altı su seviyesinin yüksek oluşu, rahatsız etmesi ve altta alüvyon zemini olması, temeli o tekniklere göre yapmamak. Üçüncü parametre, çıkma balkonlar gibi yan taraflarında yeni inşaatlar yapıp temelin zayıflamasını, yumuşamasını, gevşemesini, rahatlamasını sağlamak ve dengesini bozmak. Bir de bina yapılırken, beton dökülürken pas payların kullanılmaması, demir aralıklarının ayarlanmaması, bunlar da bir etkendir. Demirlerin yorulmuş demir olması. Maalesef, demirler ve benzer ürünler dış etkenlere maruz bırakılıyor bir süre. Demirler arası bağlantıların yapılmaması, bunlar hep insan kalitesiyle oluyor. Beton döküldükten sonra vibratörün kullanılmaması, betonda segregasyonun olması gibi sebepler var. Binanın kalitesini biz kendimiz yok ediyoruz. Bu sebeple. Maliyet olarak binanın yüzde 10’una bile etki etmiyor.”

ÇOK SAYIDA HAYVAN MAHSUR KALMIŞTI

Öte yandan Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından 2 bloğu çöken, diğer blokları da ağır hasar gören ve acil yıkım kararı verilen Galeria Sitesi’nde mahsur kaldığı iddia edilen evcil hayvanlar için itfaiye ve Sağlık İşleri Daire Başkanlıkları, AFAD ekipleri ile ilgili bina sakinlerinin bilgisi ve izinleriyle hassas bir şekilde çalışma yürüttü. Ekipler, hayvanları kurtarmak için her an yıkılma riskine rağmen, merdivenli kurtarma aracı ile binaya yanaşarak hayvanlara ulaşmaya çalıştı. Daha sonra Sağlık Daire Başkanlığınca tedarik edilen zirai ilaçlama dronu hayvanları tespit etmeye çalıştı. Yapılan çalışmalarda bina içinde kolonların kırıldığı, duvarların yıkıldığı görüldü. Ekipler, binanın çökme riskine rağmen çalışmalarını sonlandırmak durumunda kaldı. Çalışmaların ardından AFAD yetkilileri tarafından evcil hayvanların sahiplerine bilgi verildi.

Öte yandan konuya ilişkin açıklama yapan AFAD, Galeria İş Merkezi’nin ağır hasarlı olması hasebiyle binaya asla girilmemesi gerektiğini belirtti. Yapılan yazılı açıklamada şunlar kaydedildi; “Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş merkezde meydana gelen depremlerde hasar gören ve büyük bir bölümü yıkılan Galeria İş Merkezi’ndeki hayvanların alınmasına izin verilmediğine ilişkin haberler ile ilgili basın açıklaması yapılmasına ihtiyaç duyulmuştur. Binaya asla girilmemesi gerektiği ve acil yıkılacak binalar arasında olduğu rapor edilmiştir. Buna rağmen içeride bulunduğu iddia edilen hayvanların kurtarılmasına yönelik binanın içerisine girilmeden itfaiye araçları ile dışarıdan kurtarma çalışmaları yapılmıştır. Bu konuda kamuoyunu yanıltmaya yönelik haberlere itibar edilmemelidir.”