Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığının, kentte yıkılan binalardaki kusurların tespitine ilişkin başlattığı soruşturma, “Deprem Soruşturma Bürosu”nda görevli bir cumhuriyet başsavcı vekili ve üç savcı tarafından sürdürülüyor.

Soruşturma kapsamında bilirkişi heyetince merkez Yenişehir ilçesi Mimar Sinan Caddesi’nde, altında Galeria İş Merkezi’nin bulunduğu siteyle ilgili hazırlanan 31 sayfalık rapor, Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığına sunuldu.

YENİ DEPREM YÖNETMELİĞİNE GÖRE EKSİKLİKLER VAR

Raporda, site ve altındaki iş merkezinin 1995 yılında yapıldığı, depremden sonraki yerinde gözlem ve ölçümlere göre, yapım yılında geçerli deprem yönetmenliği kapsamında eksikliğin bulunmadığı ancak 2018’deki deprem yönetmenliğine göre eksikliklerin tespit edildiği belirtildi.

“KOLONLAR ARASINDA KİRİŞLER YOK”

Yıkılan binanın projelerinin bilirkişi heyetince incelendiği, bilgisayar ortamında sayısal analizlerinin yapıldığı ifade edilen raporda, şunlar kaydedildi: “Bina ile ilgili 1995 tarihli betonarme proje, 1997 tarihli mimari proje ve zemin katta olan iş yerine ait krokiler bilgisayar ortamında sayısallaştırılarak, binanın birebir aks ve kolon yerleşimi yapılmıştır. Bu yerleşim sonucu binanın imalatının ilk iki projeden bazı farklılıklar gösterdiği tespit edilmiştir. Projelerde kare ve kalın kesitli dikdörtgen kolonlardan oluşan ve yapım tekniğinde ‘nervürlü’ döşeme olarak adlandırılan bir döşeme tipi olarak inşa edilmiştir. Bu döşeme olmasından ve kolonlar arasında kirişlerin olmamasından dolayı bina çerçeve sistemini oluşturamayıp yıkılmıştır. Yıkımın, binaların B blok ve D bloğun bir kısmında olması, diğer bloklarda göçme olmamasına, sonradan oluşturulan düzensizliklerin sebep olduğu tespit edilmiştir.”

KOLONLARIN YERİ DEĞİŞTİRİLMİŞ

İncelenen mimari projelerde zemin ve bodrum katlarda duvarların olduğu ancak izlenilen görüntü ve krokiler sonucu binada sonradan değişiklikler yapıldığı kanaatine varıldığı ifade edilen raporda, bunun da göçme sebeplerinden biri olarak sayıldığı bilgisine yer verildi. Raporda, “Binanın projeleri ve krokileri arasındaki farklılıkta özellikle bodrum kata inen bir merdiven ve karşısındaki kolon yerinin değiştirildiği veya tıraşlanarak deplase edildiği (yerinin değiştirildiği) görülmüştür. Binanın simetri olduğu ve deplase edilen kolon simetrisinde proje koordinatlarına uygun kolon olduğu ancak zemin kattan spor salonuna inen kolonun bu koordinatta olmadığı için binanın yıkılmasına bir sebep olduğu kanaatine varılmıştır. Sonuç olarak yıkılan binanın yapım yılı yönetmeliğindeki deprem yükünden daha büyük bir deprem yükü binaya gelmiştir.” ifadeleri kullanıldı.

EK RAPOR DÜZENLENMESİ TALEP EDİLDİ

Raporun sonuç bölümünde, şu değerlendirmede bulunuldu: “Binaların altındaki kolonlardaki konum değişikliği, mimari planda gösterilen duvarların kaldırılması, döşemelerde merdiven boşluğu açılması gibi yapıda meydana getirilen düzensizlikler, deprem bölgelerinde hiç tercih edilmeyen bir yapı sisteminin projelendirilmesi ve uygulanmasının binanın yıkılmasına sebep olduğu kanaatine varılmıştır.” Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığınca soruşturma dosyasına eklenen bilirkişi raporu eksik bulunarak, ek rapor düzenlenmesi talep edildi.

Kahramanmaraş merkezli depremlerden etkilenen Diyarbakır’da 1’i boş 7 bina yıkıldı. Yenişehir ilçesinde kentin ilk alışveriş merkezi olarak 1999 yılında hizmete giren, 4 katı alışveriş merkezi olup, 8 katı da 128 daireden oluşan 4 bloklu Galeria Sitesi’nin 1 bloku, depremlerin ilkinde yıkıldı. 89 kişi yaşamını yitirdi, 22 kişi de yaralandı. Geride kalan 3 blok kontrollü olarak yıkıldı.

“OLASI KASTLA ÖLDÜRMEK” SUÇUNDAN TUTUKLANDI

Yıkılan sitede, enkaz kaldırma çalışmaları devam ederken, yürütülen soruşturma kapsamında hakkında yakalama kararı bulunan Galeria Sitesi’nin müteahhidi Sedat Eser, Ankara’da önceki gün düzenlenen operasyonla gözaltına alındı. Emniyetteki işlemlerinin ardından Eser, çıkarıldığı mahkemece ‘Olası kastla öldürmek’ suçundan tutuklandı.

“DİYARBAKIR’IN BÖYLE BİR YAPIYA İHTİYACI VARDI”

Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) üzerinden ifadesi alınan Eser’in mahkemede verdiği ifade de ortaya çıktı. O dönem şantiye şefi bulundurulma zorunluluğu olmadığını söyleyen Eser, “Diyarbakır’ın böyle bir yapıya ihtiyacı vardı, yapıldığı takdirde bölgeye katkısı olacağını söylediler. Bu işin yapımı konusunda bir inşaat firması ile anlaştım ve şirkete yüzde 50 hisseli ortak olarak katıldım. Zeminde su çıktığı, sıvılaşma olduğu ya da zeminde, inşaatta herhangi bir durum olduğuna ilişkin bir şey söylenmedi. 1999 yılından önce zemin etüdü raporunun alınması, ilgili yönetmeliğe göre zorunlu değildi. Küçük dükkanlar birleştirilmiş. Projede iş yerleri pasaj şeklindeydi. Buranın alışveriş merkezi olması istendiği için küçük dükkanlar birleştirilerek bazı dükkanlar 1000 metrekare olacak şekilde çizildi” dedi.

“O DÖNEM ŞANTİYE ŞEFİ BULUNDURULMA ZORUNLULUĞU YOKTU”

Eser, inşaatı devraldığında arsanın tamamında temel atıldığını kaydederek, şunları söyledi: “Pompa yüksekliği yeterli gelmediği için kum firmalarından aldığımız kumu mikser makinaları ile karıştırıp o şekilde yaptık. O dönem şantiye şefi bulundurulma zorunluluğu yoktu. Dış cephe kısmını beğenmediğim için değişiklik yaptım. Değişikliğin ruhsata işlenip işlenmediğini, mimari vizesinin alınıp alınmadığını hatırlamıyorum.”

KENT GENELİNDE 17 KİŞİ TUTUKLANDI

Kentteki soruşturmalarda, yapım kusurları ve kolon kesme iddialarına ilişkin bugüne kadar aralarında müteahhitlerin de bulunduğu 17 kişi ‘olası kastla öldürmek’ suçundan tutuklandı, 23’ü adli kontrolle 25 kişi serbest bırakıldı, 4 şüpheliyi yakalama çalışmaları devam ediyor.

Kahramanmaraş’ın Pazarcık ve Elbistan ilçeleri merkezli 7.7 ve 7.6 büyüklüğündeki depremlerden etkilenen iller arasından yer alan Diyarbakır’da 1’i boş 7 bina yıkıldı. Yıkılan binalarda 414 kişi hayatını kaybederken, 912 kişi de yaralandı. Binaların yıkımı ile ilgili soruşturmaların devam ettiği kentte, gözaltına alınan 39 kişiden 15’i ‘olası kasıtla öldürmek’ suçundan tutuklanarak cezaevine gönderildi. 22’si adli kontrolle olmak üzere diğer şüpheliler serbest bırakıldı.

“BİNAYI SADECE UYGUN TEKNİKLERLE YAPMAKLA DA BİTMİYOR”

Diyarbakır’da yıkılan binalarla ilgili değerlendirmelerde bulunan Dicle Üniversitesi Maden Mühendisliği Bölümü Genel Jeoloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Orhan Kavak, “Genel olarak Diyarbakır bölgesine baktığımız zaman, aşağısındaki çakıllı, kumlu, killi zemin haricinde bazalt platosundan oluşmaktadır. Bu bölgelerde oluşan zeminlerde yapılan binalar eğer uygun teknikte yapılmış olsaydı, bina kalitesi de uygun olsaydı, hiçbirinin yıkılma riski olmazdı. Şunu da belirtmeden geçmemek lazım, kötü zeminde ve su sorunu olan yerlerde fore kazık çakılarak zemin iyileştirilmesi yaparak, depreme dayanıklı binalar yapılabilir. Binayı sadece uygun tekniklerle yapmakla da bitmiyor. Üstüne, binayı mutlak suretle korumamız lazım. Hiçbir şekilde binanın statiğini bozmamamız lazım. Binanın statiğini yani dengesini, binanın altındaki kolonları geniş bir alan yaratmak için uygunsuz bir şekilde kesersek, binayı topal ördeğe çevirmiş oluruz. Bir sarsıntıda o bina yıkılmak zorunda kalacaktır” diye konuştu.

“GALERİA’NIN ÇEVRESİNDE KURU BİR DERENİN OLDUĞU VERİSİ VAR”

Yıkılan Galeria Sitesi’nin yapımından önce, kuru bir derenin varlığının olduğunu belirten Prof. Dr. Kavak, yer altı sularının da bina temeline zarar verebildiğini ifade ederek, ‘Yaptığımız zemin de önemli, özellikle Galeria sitesi ve çevresinde, kolon kesilme iddiasının yanı sıra yer altı su sorunu vardı. Bunlar tabi ön veriler. Önümüzdeki süreçte daha detaylı araştırmalar yapılacaktır. Bu bölgede, Galeria Sitesi yapılmadan önce kuru bir derenin varlığından bahsediliyor. Veriler de o ışıkta. Hatta eski Diyarbakır Müzesi’nin yıkılma sebeplerinden bir tanesi de yer altı suyunun bodrum katında birikmesinden kaynaklandığı ve binayı çok yıprattığı, temelini zayıflattığı yönündedir. Kötü zeminde zemin iyileştirmesi yaparak, bina yapılabilir. Ayrıca yer altı suyu varsa, olasılık dahi varsa bina temelinden o suyu uzaklaştırmamız lazım. Binanın temelinin çürüme riskini bu şekilde ortadan kaldırabiliriz. Dünyada örnekleri yok olmuş, bina dışında çıkma balkonlarımız var. Biz bu balkonların etrafını çeviriyoruz ve yük bindiriyoruz. Kimisi buzdolabı, kimisi benzeri şeyler koyuyor. Bu nedenle yük binerek, binanın statiğini, dengesini bozuyor. Mimari açıdan kolon keserek yapıda genişletmeler yapılıyor. Bunlara dikkat etmemiz lazım. Binanın etrafındaki değişimler, yeni bina yapılırken mevcut binanın temelinden daha derin olması, otopark yapılması gibi etkenler, binayı dengesizleştirir. Bu da yıkılma riskine neden olur. Diyarbakır’daki temel nedenler bu şekildedir. Ancak malzemeler de önemli. Araştırmalarla daha iyi sonuçlar çıkacaktır. Bu bölgede deniz yok, deniz kumu kullanma şansı yok. Ancak derelerimizden, özellikle Dicle Nehri’nden alınan çakıllar, beton karışımında kullanılırsa, yıkamıyoruz. Yıkamadığımız zaman oradaki killer, ister istemez betonun zayıflaşmasına, mukavemetin düşmesine neden olur. Bu da bir etkendir. Detaylı araştırmaların yapılmasıyla kamuoyuyla paylaşılacaktır. Biz binaları güvenli ve yerleşme uygun alanlar yapmalıyız ifadelerini kullandı.

“BİRİNCİ PARAMETRE KOLON KESME OLABİLİR”

Galeria Sitesi’nin yıkılmasında birçok faktörün olduğunu belirten Prof. Dr. Kavak, şöyle konuştu; “Afetler insanı öldürmez. İnsanı öldüren tamamen kötü bir binadır. Bunu da yapan, mimarlar ve mühendislerdir. Şahsi fikrimce, iyi bir mimar ve mühendis, kötü zeminde de kaliteli, deprem veya afetlere uygun bina yapan kişi demektir. Bu da insan kalitesiyle oluşuyor. Galeria Sitesi’nde çok faktörler var, birinci parametre kolon kesme olabilir. İkinci parametre, yer altı su seviyesinin yüksek oluşu, rahatsız etmesi ve altta alüvyon zemini olması, temeli o tekniklere göre yapmamak. Üçüncü parametre, çıkma balkonlar gibi yan taraflarında yeni inşaatlar yapıp temelin zayıflamasını, yumuşamasını, gevşemesini, rahatlamasını sağlamak ve dengesini bozmak. Bir de bina yapılırken, beton dökülürken pas payların kullanılmaması, demir aralıklarının ayarlanmaması, bunlar da bir etkendir. Demirlerin yorulmuş demir olması. Maalesef, demirler ve benzer ürünler dış etkenlere maruz bırakılıyor bir süre. Demirler arası bağlantıların yapılmaması, bunlar hep insan kalitesiyle oluyor. Beton döküldükten sonra vibratörün kullanılmaması, betonda segregasyonun olması gibi sebepler var. Binanın kalitesini biz kendimiz yok ediyoruz. Bu sebeple. Maliyet olarak binanın yüzde 10’una bile etki etmiyor.”

ÇOK SAYIDA HAYVAN MAHSUR KALMIŞTI

Öte yandan Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından 2 bloğu çöken, diğer blokları da ağır hasar gören ve acil yıkım kararı verilen Galeria Sitesi’nde mahsur kaldığı iddia edilen evcil hayvanlar için itfaiye ve Sağlık İşleri Daire Başkanlıkları, AFAD ekipleri ile ilgili bina sakinlerinin bilgisi ve izinleriyle hassas bir şekilde çalışma yürüttü. Ekipler, hayvanları kurtarmak için her an yıkılma riskine rağmen, merdivenli kurtarma aracı ile binaya yanaşarak hayvanlara ulaşmaya çalıştı. Daha sonra Sağlık Daire Başkanlığınca tedarik edilen zirai ilaçlama dronu hayvanları tespit etmeye çalıştı. Yapılan çalışmalarda bina içinde kolonların kırıldığı, duvarların yıkıldığı görüldü. Ekipler, binanın çökme riskine rağmen çalışmalarını sonlandırmak durumunda kaldı. Çalışmaların ardından AFAD yetkilileri tarafından evcil hayvanların sahiplerine bilgi verildi.

Öte yandan konuya ilişkin açıklama yapan AFAD, Galeria İş Merkezi’nin ağır hasarlı olması hasebiyle binaya asla girilmemesi gerektiğini belirtti. Yapılan yazılı açıklamada şunlar kaydedildi; “Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş merkezde meydana gelen depremlerde hasar gören ve büyük bir bölümü yıkılan Galeria İş Merkezi’ndeki hayvanların alınmasına izin verilmediğine ilişkin haberler ile ilgili basın açıklaması yapılmasına ihtiyaç duyulmuştur. Binaya asla girilmemesi gerektiği ve acil yıkılacak binalar arasında olduğu rapor edilmiştir. Buna rağmen içeride bulunduğu iddia edilen hayvanların kurtarılmasına yönelik binanın içerisine girilmeden itfaiye araçları ile dışarıdan kurtarma çalışmaları yapılmıştır. Bu konuda kamuoyunu yanıltmaya yönelik haberlere itibar edilmemelidir.”